Vì sao châu Âu là lục địa nóng lên nhanh nhất thế giới?

Châu Âu đang nóng lên với tốc độ gấp đôi mức trung bình toàn cầu. Điều gì khiến lục địa này trở thành "điểm nóng" của biến đổi khí hậu?

Đợt nắng nóng kỷ lục thứ hai trong vòng một tháng tại Tây Âu tiếp tục phản ánh một xu hướng đáng lo ngại: trong suốt ba thập niên qua, châu Âu là lục địa nóng lên nhanh nhất trên Trái Đất.

Theo Cơ quan Giám sát Biến đổi Khí hậu Copernicus của Liên minh châu Âu (EU), kể từ giữa những năm 1990, nhiệt độ trung bình tại châu Âu đã tăng khoảng 0,56 độ C mỗi thập niên, cao hơn gấp đôi tốc độ nóng lên trung bình của toàn cầu.

Việc con người phát thải khí CO₂ và các loại khí gây hiệu ứng nhà kính khác là nguyên nhân chính khiến nhiệt độ Trái Đất liên tục tăng. Điều này làm cho các đợt nắng nóng ngày càng kéo dài, khắc nghiệt và thường xuyên hơn.

Tuy nhiên, những yếu tố địa phương lại quyết định nơi nào hấp thụ lượng nhiệt dư thừa nhiều hơn và lý giải vì sao một số khu vực nóng lên nhanh hơn các khu vực khác.

Băng tan, tuyết giảm và bầu trời trong hơn

Tại các vùng cực bắc của châu Âu, nhiệt độ tăng khiến lớp băng biển từng bao phủ diện tích rộng lớn ở Bắc Cực dần tan chảy.

Khi lớp băng trắng phản xạ ánh sáng biến mất, bề mặt đại dương tối màu lộ ra và hấp thụ nhiều năng lượng Mặt Trời hơn, từ đó càng làm quá trình nóng lên ở khu vực Bắc Cực và các vùng lân cận diễn ra mạnh hơn.

Một yếu tố khác là các biện pháp kiểm soát ô nhiễm không khí tại châu Âu. Việc cắt giảm khí thải công nghiệp giúp cải thiện sức khỏe người dân, nhưng đồng thời cũng làm giảm lượng hạt aerosol trong khí quyển. Các hạt này có khả năng phản xạ một phần bức xạ Mặt Trời trở lại không gian. Khi số lượng aerosol giảm, nhiều nhiệt lượng hơn bị giữ lại gần bề mặt Trái Đất.

Bên cạnh đó, lượng tuyết phủ trên mặt đất cũng suy giảm đáng kể. Theo Copernicus, vào thời điểm tuyết phủ đạt đỉnh trong năm 2025, diện tích tuyết tại châu Âu thấp hơn khoảng 1/3 so với mức trung bình. Khi tuyết ít đi, đất trống lộ ra nhiều hơn và hấp thụ nhiệt mạnh hơn, đặc biệt tại Scandinavia và phần lãnh thổ châu Âu của Nga.

Dòng tia thay đổi khiến nắng nóng kéo dài

Những biến đổi trên đất liền và đại dương cũng đang làm thay đổi cách không khí lưu chuyển phía trên châu Âu, có thể khiến các đợt nắng nóng cực đoan xuất hiện thường xuyên hơn.

Thông thường, sự chênh lệch nhiệt độ giữa vùng xích đạo nóng và Bắc Cực lạnh là động lực quan trọng chi phối thời tiết tại Bắc bán cầu. Tuy nhiên, khi tuyết và băng ngày càng ít đi, khoảng cách nhiệt độ này thu hẹp lại.

Theo một nghiên cứu năm 2020, sự thay đổi đó có thể làm lệch hướng dòng tia (jet stream) – dải gió tây mạnh ở tầng cao khí quyển có vai trò điều khiển thời tiết. Hệ quả là châu Âu dễ xuất hiện những đợt nắng nóng kéo dài hơn vào mùa hè.

Các nhà khoa học cũng phát hiện trong vài thập niên gần đây, dòng tia ngày càng thường xuyên tách thành hai nhánh trên bầu trời châu Âu. Điều này tạo ra vùng gió yếu ở giữa, nơi nhiệt lượng có thể bị "mắc kẹt" trong nhiều ngày liên tiếp.

Trong điều kiện bình thường, dòng tia giúp đưa không khí mát từ Đại Tây Dương vào châu Âu. Nhưng khi dòng tia bị chia tách, các khối áp cao nằm giữa hai nhánh sẽ làm thay đổi đường đi của các hệ thống thời tiết.

Kết quả là những ngày nắng nóng vốn chỉ kéo dài vài ngày có thể biến thành các đợt nóng kéo dài nhiều tuần, gây hậu quả nghiêm trọng đối với sức khỏe cộng đồng.

Một nghiên cứu công bố năm 2022 cho thấy gần như toàn bộ sự gia tăng về tần suất và cường độ nắng nóng tại Tây Âu trong những năm gần đây đều liên quan đến hiện tượng "dòng tia kép" tồn tại lâu hơn bình thường. Tuy nhiên, giới khoa học vẫn chưa thể khẳng định liệu biến đổi khí hậu do con người gây ra có đang khiến hiện tượng này xuất hiện thường xuyên hơn hay không.

Trong đợt nắng nóng lịch sử năm 2003 khiến khoảng 70.000 người thiệt mạng trên khắp châu Âu, hiện tượng dòng tia kép đã kéo dài tới 29 ngày.

Dù đợt nắng nóng hiện nay có thể không kéo dài đến mức đó, nó vẫn đang liên tục phá vỡ các kỷ lục nhiệt độ với mức chênh lệch rất lớn, thay vì chỉ nhỉnh hơn đôi chút như trước đây.

Các nhà khoa học hiện đang phân tích dữ liệu nhiệt độ tại Pháp, Anh và nhiều quốc gia khác để xác định mức độ đóng góp của biến đổi khí hậu do con người gây ra đối với đợt nắng nóng lần này.

Theo bà Lizzie Kendon, nhà khoa học khí hậu tại Đại học Bristol (Anh), việc nhiệt độ tăng và các kỷ lục liên tục bị phá vỡ là điều đã được dự báo trong bối cảnh biến đổi khí hậu.

Tuy nhiên, điều khiến giới khoa học đặc biệt lo ngại là mức độ vượt xa các kỷ lục cũ trong đợt nắng nóng hiện nay. Trong khi đó, nhiều ngày nắng nóng gay gắt vẫn còn ở phía trước.